Dlaczego człowiek się uzależnia (mechanizmy psychologiczne)

Mechanizm rozpraszania i rozdwajania JA

Znaczna część procesów emocjonalnych i poznawczych związanych z piciem alkoholu występuję w centrum osobowości osoby uzależnionej, co doprowadza do wytworzenia się patologicznego systemu regulacji psychicznej w tej sferze. Procesy emocjonalne i poznawcze związane z dwoma poprzednimi mechanizmami sięgają do struktury Ja, centralnego elementu osobowości. Tamte mechanizmy tworzyły patologiczne pragnienie alkoholu i upośledzenie czynności poznawczych. W strukturze Ja powstaje trzeci mechanizm, który uszkadza zdolność do kierowania postępowaniem i do podejmowania decyzji przez osobę uzależnioną. Nazywamy go mechanizmem rozpraszania i rozdwajania Ja. Uszkodzenia Ja specyficzne dla uzależnienia to zmiany poczucia tożsamości, poczucia kompetencji i wpływu na własne postępowanie, poczucia wartości osobistej i sensu żucia oraz poczucia moralności.

W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że osoba uzależniona ma jakby dwie, w dodatku biegunowe, wersje samego siebie, czyli owego Ja. Jedna reprezentuje „pijane” złudzenia o własnych zaletach, osiągnięciach i możliwościach (np. jestem wybitnym pracownikiem i bez trudu znajdę inną pracę, jeśli mnie z tej wyrzucą), a druga wersja Ja zwiera negatywne i cześto nieprawdziwe sądy na temat własnych klęsk, grzechów i strat (np. nic mi nigdy w życiu nie wychodzi i nie znajdę nigdy żadnej pracy). Tym samym uzależniony nie potrafi dokonać realnej oceny własnej osoby, a dwie wersje własnego Ja rozdzierają słabo zintegrowaną strukturę.

Osoba uzależniona traci poczucie wpływu na bieg własnego życia, ale tym bardziej pragnie sprawować kontrolę nad własnymi emocjami za pomocą alkoholu. W momentach, gdy Ja jest zdominowane przez wyobrażenia o własnej mocy i gdy alkohol poprawia mu samopoczucie, zaczyna wierzyć w swoją zdolność do sprawowania kontroli nad sytuacją i do uratowania się przed klęską. Gdy trzeźwieje, traci te złudzenie, tak więc walka o panowanie nad alkoholem staje się ostatnią formą obrony poczucia mocy i wartości osobistej.

Okresowe poddawanie się wpływowi alkoholu przynosi ulgę poprzez utratę świadomości i chwile wypoczynku w walce, ale prowadzi do załamania wizji własnej mocy, do poczucia upadku i poniżenia, stanowiącego treść negatywnej wersji Ja. To wahnięcie na przeciwstawny biegun tożsamości pociąga za sobą falę przykrych przeżyć przekształcających się w silne pragnienie alkoholu.

Wśród doświadczeń związanych ze wzbudzeniem negatywnej wersji Ja szczególną rolę spełniają złożone stany uczuciowe, przeżywane jako poczucie winy i wstydu, poczucie krzywdy, poczucie bezsilności i niższości oraz utraty sensu i znaczenia życia. Nadają one specyficzną i dominującą jakość obrazowi własnej osoby oraz często uruchamiają dążenie do ucieczki od tych uczuć za pomocą alkoholu. Tworzą fundamenty destrukcyjnej orientacji życiowej , która występuje u większości osób uzależnionych i odgrywa istotną rolę nie tylko w dynamice uzależnienia, ale stanowi sama w sobie bardzo poważny problem osobisty. Destrukcyjna orientacja życiowa obejmuje negatywne i wrogie nastawienie wobec innych ludzi i samego siebie oraz negatywne nastawienie wobec wartości i zasad moralnych.

Osoby uzależnione bardzo często mają niską zdolność do przestrzegania norm i wartości. Stopień przyswojenia norm u poszczególnych osób może być zróżnicowany w zależności od historii życia przez wystąpieniem uzależnienia. U dużej liczby pacjentów obecność tych wewnętrznych standardów jest jednak widoczna wtedy, gdy ich Ja jest zdominowane przez negatywną wersję własnej osoby i gdy ogarnia ich poczucie winy. Służą więc głównie jako dodatkowe źródło przykrych przeżyć, przekształcanych w pragnienie picia. Ułatwia to unikanie poczucia winy i utrudnia sprawowanie kontroli moralnej nad negatywnymi czynami.

Różnorodne formy uszkodzenia struktury Ja potęgują koncentrację osoby uzależnionej na własnym Ja, w którym dominuje chaos i bolesne rozdarcie, a równocześnie odizolowują ją od otaczającego świata i przynoszą poczucie osamotnienia oraz utratę nadziei na pomoc z zewnątrz. Zmiany te pozbawiają mocy wykonawczej postanowienia o zaprzestaniu picia. Są również źródłem wielu problemów osobistych i poważną przeszkodą w prowadzeniu racjonalnego i konstruktywnego sposobu życia.

Marlena Siok
na podstawie: Jerzy Mellibruda „Jak zrozumieć osobę uzależnioną”

Cykl artykułów: "Uzależniam się, ale kocham wolność" realizowany z Łomżyńskiego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz innych uzależnień na 2017 roku.