Cud nad Narwią. Pięć dni oporu na drodze do Warszawy - [VIDEO]

Najpierw słychać było strzały. Potem przez pole ruszyli żołnierze w mundurach sprzed ponad wieku, pojawiły się pojazdy wojskowe, rannych wynoszono z linii ognia, a kolejne epizody walk objaśniał Zbigniew Rowiński z Grupy Historyczno‑Edukacyjnej „Szare Szeregi”. Na Forcie II w Piątnicy historia otrzymała ruch, dźwięk i twarze bardzo młodych ludzi.

W niedzielę, 26 lipca, odbyła się rekonstrukcja „Na polach chwały – 1920”, będąca kulminacją dwudniowego spotkania z historią. Dzień wcześniej uczestnicy pikniku „Zostań Ochotnikiem 1920” oglądali uzbrojenie, wyposażenie wojskowe i zabytkowe pojazdy. Mogli odwiedzić mobilną strzelnicę, przejść wojskowy tor sprawnościowy oraz zajrzeć do obozowiska przygotowanego przez rekonstruktorów. Wydarzenie zorganizowały Gmina Piątnica, Fort II – Twierdza Łomża oraz Grupa Historyczno‑Edukacyjna „Szare Szeregi”. Partnerem strategicznym było Województwo Podlaskie.

Historia oddana młodym Głównymi uczestnikami inscenizacji byli członkowie „Szarych Szeregów” – grupy skupiającej dzieci, młodzież, dorosłych i całe rodziny. Liczy ona około 70 osób, a najmłodszy rekonstruktor ma osiem lat. Jej członkowie nie tylko odtwarzają wydarzenia historyczne, lecz podczas letnich obozów uczą się budowania schronień, rozpalania ognisk, opatrywania ran, orientacji w terenie i działania w zespole.

W Piątnicy powierzono im opowieść o pokoleniu, które w 1920 roku także bardzo szybko musiało dorosnąć. Wśród ochotników zgłaszających się do polskiej armii byli uczniowie łomżyńskich szkoł i harcerze. Młodzież pomagała również jako łącznicy, roznosiła rozkazy i meldunki oraz wspierała służby sanitarne.

Tym razem młodzi ludzie po ostatnim wystrzale mogli wstać z ziemi, otrzepać mundury i wrócić do obozowiska. Sto sześć lat wcześniej ich rówieśnicy nie uczestniczyli w widowisku.

Siedmiuset na fortach Pod koniec lipca 1920 roku wojska bolszewickiego Frontu Zachodniego, dowodzonego przez Michaiła Tuchaczewskiego, posuwały się w stronę Warszawy. Linię Narwi miała sforsować sowiecka 4. Armia, wspierana przez 3. Korpus Kawalerii Gaja‑Chana. Po zajęciu Stawisk i Jedwabnego droga do Łomży stanęła przed nimi otworem.

Miasto nie było przygotowane do długotrwałej obrony. Zasadnicze siły 33. Pułku Piechoty walczyły na froncie, a w Łomży pozostał jego batalion zapasowy dowodzony przez kapitana Stanisława Mariana Raganowicza. Oficer nie czekał, aż przeciwnik dotrze do mostów. Samodzielnie zdecydował o obsadzeniu piątnickich fortów i obronie przepraw przez Narew.

Wieczorem 28 lipca pozycje zajęło około 700 żołnierzy. Byli wśród nich słabo wyszkoleni rekruci i ochotnicy, którzy mieli przeciwstawić się oddziałom armii od tygodni przełamującej kolejne polskie linie obronne.

Już następnego dnia forty zaatakowali kawalerzyści 3. Korpusu. Bolszewicy opanowali przejściowo forty I i III, lecz polski kontratak pozwolił odzyskać pozycje. Do Łomży zaczęły docierać posiłki: 101. Ochotniczy Pułk Piechoty, dwie baterie artylerii polowej, pluton czołgów, 23. Lidzki Pułk Strzelców oraz batalion 157. Rezerwowego Pułku Piechoty. Liczebność załogi wzrosła do około 3,5 tys. żołnierzy. Obrońcy dysponowali ośmioma działami i pięcioma lekkimi czołgami.

Nie walczyli – jak czasem powtarza się w popularnych przekazach – przeciwko dwunastu sowieckim dywizjom. Źródła wymieniają oddziały 12. Dywizji Strzelców oraz 3. Korpusu Kawalerii. Jedna liczba porządkowa przez lata zdołała rozmnożyć przeciwnika niemal jak w wojennej legendzie. Fakty nie potrzebują jednak takiej pomocy: przewaga bolszewików i bez niej była znaczna.

Miasto walczyło razem z wojskiem Obrona fortów nie była wyłącznie dziełem żołnierzy. Władysław Świderski, ówczesny prezydent Łomży, pozostał w mieście mimo polecenia ewakuacji. Organizował aprowizację, pomoc sanitarną oraz straż bezpieczeństwa. Do południa 28 lipca służbę pełniło około 200 członków Milicji Miejskiej i 120 sanitariuszy.

Mieszkańcy dostarczali na forty żywność, wodę i lekarstwa. Kobiety opatrywały rannych i docierały z posiłkami do walczących. Rolnicy z okolicznych miejscowości przywozili zaopatrzenie, a młodzież przenosiła meldunki.

Kapitan Raganowicz wspominał później, że żołnierz na każdym kroku odczuwał opiekę mieszkańców i dzięki niej wiedział, że nie walczy samotnie. W jego ocenie udział łomżan w znacznym stopniu umożliwił utrzymanie obrony przez pięć dni, w czasie gdy pozostałe polskie oddziały znajdowały się w odwrocie.

Ten fragment historii podczas rekonstrukcji przypomniał Jacek Piorunek, członek Zarządu Województwa Podlaskiego.

– Ten cud nad Narwią wart jest upamiętnienia, przybliżenia i przypomnienia mieszkańcom – podkreślił.

Zwrócił uwagę, że podobne wydarzenia są nie tylko widowiskiem, ale również sposobem przekazywania historii następnym pokoleniom. Obecność dzieci i młodzieży wśród rekonstruktorów sprawiła, że słowa o wychowaniu historycznym nie pozostały jedynie częścią oficjalnego przemówienia.

Cud nad Narwią – między pamięcią a dokumentem Z obroną Łomży od lat wiąże się powiedzenie: „Bez Cudu nad Narwią nie byłoby Cudu nad Wisłą”. W przestrzeni publicznej bywa ono przypisywane Józefowi Piłsudskiemu, jednak nie wskazano dotąd źródła potwierdzającego autorstwo marszałka. Nie umniejsza to znaczenia samej formuły, która trafnie oddaje miejsce pięciodniowej obrony Łomży w pamięci historycznej regionu.

Znaczenie walk nad Narwią potwierdzają dokumenty i relacje dowódców. Polskie oddziały zmusiły liczniejszego przeciwnika do zatrzymania natarcia, związały jego siły i opóźniły marsz na zachód. Michaił Tuchaczewski określił walki nad Narwią i Biebrzą jako pierwsze poważne zatrzymanie głównego ugrupowania Frontu Zachodniego.

Obrońcy Łomży nie rozstrzygnęli samodzielnie wojny, lecz wywalczyli czas, który w sierpniu 1920 roku miał szczególną wartość. Określenie „Cud nad Narwią” wyrosło więc nie z potrzeby upiększania historii, ale z pamięci o oporze stawionym w chwili, gdy kolejne polskie linie obronne cofały się pod naporem Armii Czerwonej.

Odwrót, nie kapitulacja Pierwszego sierpnia bolszewicy zdobyli Nowogród i zagrozili obejściem Łomży od zachodu. Następnego dnia rozpoczęli generalny szturm na forty. Wobec ryzyka okrążenia zapadła decyzja o opuszczeniu miasta. Wieczorem 2 sierpnia polscy żołnierze wycofali się w kierunku Śniadowa.

Nie była to kapitulacja. Oddziały odeszły dopiero wtedy, gdy dalsza obrona groziła ich zamknięciem w okrążeniu. Podczas pięciu dni walk poległo 35 polskich żołnierzy, a około 300 zostało rannych. Sowiecka okupacja Łomży trwała do 22 sierpnia, kiedy miasto odzyskał 59. Wielkopolski Pułk Piechoty.

Na piątnickich fortach zostały ślady wydarzeń, o których przez lata łatwiej było mówić legendą niż pełną opowieścią. Rekonstrukcja przywróciła im nazwiska, kolejność zdarzeń i ludzki wymiar: kapitana podejmującego decyzję bez oczekiwania na dogodniejsze warunki, rekrutów broniących umocnień, młodzież z meldunkami oraz kobiety docierające z pomocą do pierwszej linii.

Podczas widowiska wystrzały następowały zgodnie ze scenariuszem, a rannych po chwili podnoszono z pola.

W 1920 roku scenariusza nie było. Było za to pięć dni, które zapisały Łomżę i Piątnicę na mapie polskiego oporu. Legenda nazwała je Cudem nad Narwią. Historia pozostawiła wystarczająco wiele faktów, by słowo „cud” nie musiało niczego upiększać.